ارتش گرسنگی راه می‌رود

ارتش گرسنگی راه می‌رود

راه می‌رود تا دلی از عزای نان درآورد

تا دلی از عزای گوشت درآورد

تا دلی از عزای کتاب درآورد

تا دلی از عزای آزادی درآورد

راه می‌رود، پل‌ها را در می‌نوردد، چون دَمِ شمشیر می‌بُرد

راه می‌رود، درهای آهنین را می‌درّد، حصار دژها را واژگون می‌کند

پای در خون راه می‌رود.

یادنامه ی ناظم حکمت

خرداد امسال مصادف بود با پانزدهمین سال درگذشت ناظم حکمت شاعر بلندآوازهٔ ترک.

ناظم حکمت را خوانندهٔ فارسی زبان کم و بیش می‌شناسد، گرچه در سال‌های اعتلاء هنر او، هم در ایران و هم در ترکیه، سیستم‌های حکومتی «حکمت» و نظائر او را به‌کنج فراموشی رانده بودند. ناظم حکمت مجموعاً نزدیک به‌پانزده سال از عمرش را در زندان و همین حدود را در تبعید گذرانده است.

در این فرصت، چند قعطه شعر از ناظم، تقویم زندگی او، و نظرات ستایش‌آمیزی که نویسندگان و شاعران جهان درباره حکمت ابراز کرده‌اند خواهد آمد.

محمدعلی سپانلو

---

دو شعر از ناظم حکمت

در زندان استانبول

در استانبول

در حیاط زندان

و در روزانهٔ آفتابی زمستان

پس از باران

آنگاه که ابرها، دیوارها، سفال‌های سرخ 

سفینهٔ ناظم حکمت

ناظم، این شاعر بزرگ را، گرچه ده سال است که جسماً از میان ما رفته، محال است بتوان درگذشته نگریست. این امر دربارهٔ تمامی شاعران به‌راستی بزرگ صدق می‌کند. او با گوشت و پوست تُرکی خویش، میان ما، در اتحاد شوروی، در فرانسه، در هر جا که شعرهایش زنده است زندگی می‌کند.

به‌هنگام مرگش اتحاد شوروی از من خواست مدیریت انجمنی را برای جمع‌آوری تمام اوراق و اسناد و دست‌نوشته‌ها و مکاتبات او برعهده گیرم. اکنون همهٔ آن‌ها در وضعی عالی در بایگانی‌های ادبی دولت محفوظ است و انتظار روزی را می‌کشد که بتواند به‌ملتش بازگردد.

به لطف همین کار ده‌ ساله است که مجموعهٔ هشت جلدی کلیات ناظم حکمت در بلغارستان به‌زبان ترکی منتشر شده‌است. 

تقویم زندگی ناظم حکمت

۱۹۰۲: تولد ناظم حکمت در سالونیک. خانوادهٔ حکمت از قشرهای مدیریت نظامی و اداری امپراتوری عثمانی بودند. شاخه مادری شاعر ـ که لهستانی تبار بود ـ گرایشی غربی و تجددطلب داشت و در مقابل، شاخهٔ پدری او به‌‌سنت‌های خاص ترک و شرقی وابسته بود. جنبش «ترک‌های جوان» در پاریس علیه استبداد سلطان عبدالحمیدثانی مبارزه می‌کرد. ظهور آثار شاعرانه به‌‌شعر هجایی (نوعی عروض عامیانهٔ ترکی که قرن‌ها از طرف شاعران ترک متروک مانده بود).

۱۹۰۸: انقلاب ترک‌های جوان. استعفای سلطان بر اثر فشار سازمان سیاسی «ترقی» و احیای نظام مشروطیت سال ۱۸۷۶. نخستین اعتصاب مهم کارگران راه‌آهن، که به‌‌تدریج به‌‌سایر بخش‌های صنعتی نیز رخنه می‌کند.

۱۹۰۹: بروز حوادث خونین در استانبول. جنبش مرتجعانی که به‌‌وسیلهٔ سلطان تحریک شده بودند عزل سلطان و پایان استبداد 

نامه ی شماره ی نهم

زانو زده بر خاك زمين را نگاه مى‏كنم
علف را نگاه مى‏كنم
حشره را نگاه مى‏كنم
لحظه را نگاه مى‏كنم شكفته آبى ِ آبى
به زمين بهاران مانى تو، نازنين من
تو را نگاه مى‏كنم.

خفته بر پشت، آسمان را مى‏بينم
شاخه‏هاى درخت را مى‏بينم
لكلك‏ها را مى‏بينم بال‏زنان
به آسمان بهاران مانى تو، نازنين من
تو را مى‏بينم.

قطعه‏يى از مرگ شيخ بدرالدين

مى‏بارد نم‏نم
ترسان و لرزان
با صداى فروخورده
همچون پچ و پچ خيانت.

مى‏بارد نم‏نم
چنان كه پاهاى خائنان، عريان و سپيد
مى‏دود بر خاك ِ سياه ِ خيس پندارى.
مى‏بارد نم‏نم
و در بازار سه‏رز1
برابر دكه‏ى آهنگر پيكر ِ بدرالدين آويخته بر درختى.
مى‏بارد نم‏نم

اكتبر

امپراطوري روسيه جان مي كند

ديگر نه خش خش رداهاي ابريشمي در كاخ زمستاني مي پيچد

نه همهمهء بارعام تزار در عيد پاك

و نه جرنگ جرنگ زنجيرها در راه سيبري

در حال مرگ است، امپراطوري روسيه در حال مرگ است....

ديگر سبيل بور سرخ گونه ها در گيلاس ودكا خيس نخواهد شد

ديگر ريش مس اندود دهقان گرسته و محتضر

همچون لخته اي خون بر زمين سياه نخواهد سوخت

و امروز

مرگي كه بسراغ امپراطوري روسيه مي آيد

نه سري زرد رنگ دارد و نه چنگكي در دست

درفش سرخ درخشاني است در دستانش

و خون جواني در گونه هايش مي دود

زندگی

زنده‏گى شوخى نيست
جدّى بگيرش
كارى كه فى‏المثل يكى سنجاب مى‏كند
بى‏اين كه از بيرون و آن سو تَرَك انتظارى داشته باشد.
تو را جز زيستن كارى نخواهد بود.

زنده‏گى شوخى نيست
جدّى بگيرش
اما بدان اندازه جدّى كه
تكيه كرده به ديوار فى‏المثل، دست بسته
يا با جامه‏ى سفيد و عينكى بزرگ در آزمايشگاهى
بميرى تا ديگر آدميان بزيند،
آدميانى كه حتا چهره‏شان را نديده‏اى؛
و بميرى در آن حال كه مى‏دانى
هيچ چيز زيباتر، هيچ چيز واقعى‏تر از زنده‏گى نيست 

سرود خورشید نوشان